kliknij, aby przejść do strony głownej programu OBSERWATOR kliknij, aby przejść do strony poświęconej programowi OBSERWATOR Trening kliknij, aby przejść do strony głównej programu OBSERWATOR Ocenianie kliknij, aby przejść do strony głównej programu OBSERWATOR Ocenianie kliknij, aby otworzyć stronę Grupy IMAGE
doskonalenie umiejętności jazdy doskonalenie umiejętności jazdy szkolenie kierowców

szkolenie kandydatów na kierowców

OBSERWATOR - Międzynarodowy Program dla Najlepszych

szkolenie kandydatów na kierowców

Tło naukowe

Związek między psychologią a prowadzeniem pojazdów

Psychologia a wypadki drogowe

Psychologia - nauka dążąca do opisania ludzkiego zachowania, jest przydatna w tych dziedzinach, w których próbuje się określić rolę czynnika ludzkiego w codziennych działaniach. Jeżeli chodzi o wypadki drogowe, to psychologia przedstawiła koncepcję, zgodnie z którą wiedza o człowieku możne pomóc w ograniczaniu, a czasem nawet w eliminowaniu zagrożeń występujących na drodze.

Przez lata w wielu badaniach próbowano określić znaczenie błędów popełnianych przez ludzi w wypadkach drogowych i poszukiwano psychologicznych zmiennych ważnych z punktu widzenia niezawodności funkcjonowania systemu ruchu drogowego.

Zachowanie czy warunki drogowe?

Analizy różnych czynników wykazały, że w sytuacjach wypadku drogowego wpływ zmiennych psychologicznych jest szczególnie istotny. Zachowanie człowieka było główną przyczyną ponad połowy analizowanych wypadków drogowych. Czynniki związane z warunkami drogowymi i z pojazdem prowadzonym w momencie wypadku miały niewielkie znaczenie. Co więcej - część tych wypadków była wynikiem działania czynników związanych zarówno z drogą jak i z kierowcą.

Zachowania ryzykowne

Co sprawia, że ludzie zachowują się w sposób ryzykowny? Jakie są przyczyny nieprawidłowych ocen i błędnych decyzji na drodze? Wyniki badań wskazują, że błędne decyzje podejmowane są przede wszystkim przez kierowców w pierwszych latach prowadzenia pojazdu. Wykazano ponadto, że istnieje ścisły związek miedzy decyzją o ryzykownym zachowaniu a jego oceną. Decyzja ta jest bowiem funkcją wielkości zagrożenia spostrzeganego przez kierowcę i jego wiary, że z posiadanymi umiejętnościami jest w stanie w sposób bezpieczny poradzić sobie z tym zagrożeniem. Stąd najważniejszym czynnikiem jest zbyt optymistyczna ocena kierowcy własnych zdolności poznawczych i umiejętności kontrolowania ruchu pojazdu.

Psychologia a nauka jazdy

W przypadku prowadzenie pojazdu psychologia koncentruje się na dwóch głównych problemach. Po pierwsze na sprawdzaniu, czy kierowca posiada odpowiednie umiejętności poznawcze potrzebne przy wykonywaniu różnych zadań podczas jazdy samochodem, a po drugie - na tworzeniu warunków, w których dana osoba, już po otrzymaniu prawa jazdy, mogłaby dalej ćwiczyć i rozwijać swoje umiejętności. W przypadku teoretycznych testów na prawo jazdy początkujący kierowcy powinni mieć możliwość ćwiczenia różnych umiejętności poznawczych. Wykracza to poza ramy tradycyjnych zajęć realizowanych w ramach kursów na prawo jazdy, ponieważ są to zadanie, na które do tej pory nie zwracano uwagi.

Biorąc pod uwagę wysoki procentowy udział początkujących kierowców w wypadkach drogowych należy zastanowić się nad tym, w jaki sposób zwiększyć liczbę kierowców, którzy w ten sposób zdobywaliby doświadczenie przed otrzymaniem prawa jazdy. Można to osiągnąć dzięki dodatkowemu treningowi, który uzupełniałby tradycyjne lekcje podczas szkolenia i podczas którego kierowcy doskonaliliby umiejętności wymagane podczas jazdy w normalnych warunkach drogowych.

Czynnik ludzki a wypadki na drogach

Analiza wypadków drogowych

Jednym ze sposobów sprawdzania, jaki jest związek między wypadkami samochodowymi a cechami i działaniem kierowcy, jest analiza przyczyn wypadków drogowych dokonana przez "rozbicie" ich na różne czynniki. Wykorzystując zmienne fizjologiczne, demograficzne i psychologiczne opracowano model pozwalający na względne oszacowanie przypuszczalnej liczby wypadków drogowych, będących udziałem kierującego w określonym czasie. Dokonano analizy pozwalającej określić, jak silny jest wpływ każdej ze zmiennych na wypadki drogowe.

Czynnik ludzki a wypadki na drogach

Analiza wypadków drogowych

Jednym ze sposobów sprawdzania zależności między wypadkami drogowymi a cechami i działaniem kierowcy, jest dokładna analiza wypadków i rozłożenie ich na "czynniki pierwsze". Biorąc pod uwagę zmienne psychofizjologiczne, demograficzne i psychologiczne próbuje się oszacować, w ilu wypadkach drogowych uczestniczyć będzie kierowca w danym okresie. Bada się wpływ każdego z tych czynników na zachowanie kierowcy w sytuacji wypadku drogowego.

Determinanty psychologiczne

Przyczyny wypadków drogowych można podzielić na wiele sposobów. Jednym z nich jest podział na czynniki związane z kierowcą oraz czynniki związane z otoczeniem. Wśród cech kierującego, mogących stanowić pośrednią przyczynę wypadków drogowych, możemy wyróżnić np.: płeć, wiek, doświadczenie w prowadzeniu, stan kierującego w danej sytuacji (np. zmęczenie), czy wreszcie szeroko rozumiane możliwości poznawcze. Odpowiedzialnością za powodowanie wypadków drogowych obarcza się szeroki zakres zmiennych behawioralnych i psychologicznych. Zmienne te można podzielić na trzy główne kategorie:

1. Miary laboratoryjne pozwalające na oszacowanie spostrzegawczości, czasu reakcji oraz percepcji zagrożenia.

2. Miary pozwalające na oszacowanie tendencji do łamania zasad, poszukiwania wrażeń czy poczucia pewności siebie podczas prowadzenia.

3. Zachowanie kierowcy na drodze, np. prędkość z jaką prowadzi pojazd.

Uwarunkowania psychologiczne

Istnieje wiele metod klasyfikacji przyczyn wypadków drogowych. Jedną z nich jest podział na czynniki związane z kierowcą oraz na czynniki związane z otoczeniem. Czynniki związane z kierującym obejmują takie cechy jak płeć, wiek, doświadczenie w prowadzeniu, cechy związane z konkretną sytuacją prowadzenia pojazdu w momencie wypadku, fizjologiczny stan kierującego (np. zmęczenie), wreszcie takie stale cechy takie jak możliwości poznawcze kierowcy. W badaniach próbuje się powiązać odpowiedzialność za spowodowanie wypadku drogowego z różnymi zmiennymi behavioralnymi i psychologicznymi. Zmienne te można podzielić na trzy główne kategorie:

1. zmienne badane w pracowniach, na podstawie których można określić wrażliwość wzrokowo-percepcyjną, czas reakcji i spostrzeganie zagrożeń

2. zmienne mierzące indywidualną skłonność do łamania przepisów ruchu drogowego, poszukiwania wrażeń i nadmiernego zaufania do własnych umiejętności

3. zmienne określające zachowanie kierowcy na drodze np. prędkość z jaką prowadzi pojazd.

Wiek a doświadczenie

Zebrane dane pozwalają na stwierdzenie, iż kierowcy w wieku 18-30 lat, mający mniejsze niż pięcioletnie doświadczenie w kierowaniu pojazdami, są - w porównaniu do bardziej doświadczonych kierowców - od 2 do 5 razy częściej uczestnikami wypadków drogowych. Innymi słowy, im starszy i bardziej doświadczony kierowca, tym mniejsze prawdopodobieństwo jego udziału w wypadku drogowym. Jednocześnie nie wykazano bezpośredniej zależności między czasem spędzanym przez kierującego za kierownicą, a jego uczestnictwem w wypadkach drogowych. Osoby, które prowadzą częściej, niekoniecznie są narażone na większe prawdopodobieństwo udziału w wypadku drogowym w porównaniu do osób prowadzących rzadko. W przeciwieństwie do zewnętrznych czynników mogących stanowić bezpośrednią przyczynę wypadku drogowego (np. stan nawierzchni czy ruch uliczny), na cechy kierowcy - jego zdolności poznawcze czy umiejętności - mogą pozytywnie wpłynąć programy stymulujące owe cechy.

Wiek a doświadczenie

Zebrane dane wskazują, że młodzi kierowcy w wieku 18-30 lat o stażu za kierownicą od roku do pięciu lat charakteryzują się wyższym uwikłaniem w wypadki drogowe (od 2 do 5 razy wyższym) niż starsi lub bardziej doświadczeni kierowcy. Ogólnie można powiedzieć, że im starszy i bardziej doświadczony kierowca, tym niższe jest prawdopodobieństwo jego udziału w wypadkach drogowych, choć oczywiście zagrożenie takie nigdy nie znika całkowicie. Jednocześnie nie wykazano bezpośredniego związku między czasem spędzanym przez kierowcę na drodze a prawdopodobieństwem wypadku drogowego. Innymi słowy osoby, które jeżdżą więcej niż inni, wcale nie muszą częściej uczestniczyć w wypadkach drogowych. A bardziej precyzyjnie - osoby, które jeżdżą więcej, uczestniczą w wypadkach rzadziej niż osoby, które prowadzą samochód jedynie od czasu do czasu.

W przeciwieństwie do sytuacji, gdy czynniki uwikłane w wypadek drogowy są niezależne od kierowcy (np. droga, czy ruch drogowy), w sytuacjach, gdy czynniki mają charakter wewnętrzny i związane są z kierowcą, z jego zdolnościami i cechami, dobrym rozwiązaniem może okazać się zastosowanie odpowiedniego szkolenia i programów doskonalących zdolności.

Based on: Maycock, G. (1997). Accident liability - the human perspective. In Rothengatter, T & Vaya, E.C. (Eds), Traffic and Transport Psychology (pp.65 - 76). U.K: Pergamon

Przeciążenie w przetwarzaniu informacji, uwaga oraz podejmowanie decyzji podczas prowadzenia

Przetwarzanie informacji

Prowadzenie pojazdu nie jest prostym zadaniem. Wymaga od kierującego nieustannego odbierania i przetwarzania stale napływających informacji oraz gotowości do szybkiej reakcji w odpowiedzi na nie. Kierujący musi zachować czujność w stosunku do sytuacji na drodze oraz jej otoczenia. Należy podkreślić, iż system przetwarzania informacji u człowieka nie jest nieograniczony, dlatego kierujący powinien umiejętnie selekcjonować docierające do niego podczas jazdy bodźce. Wykazano, iż wiele wypadków można by uniknąć, gdyby uwaga kierującego była skierowana w danym momencie na odpowiedni obiekt.

Przeciążenie informacyjne, uwaga i podejmowanie decyzji podczas prowadzenia pojazdu

Przetwarzanie informacji

Prowadzenie pojazdu nie jest prostym zadaniem. Wymaga od kierowcy nieustannego przetwarzania nowych informacji i zdolności do podejmowania na ich podstawie prawidłowych decyzji i ocen. Jazda samochodem zwykle odbywa się pod presją czasu. Człowiek ma ograniczone możliwości i nie potrafi w krótkim czasie przetworzyć informacji napływających kilku różnych źródeł jednocześnie. Podczas jazdy kierowca musi dzielić swoją uwagę na zdarzenia mające miejsce na drodze i na zdarzenia poza drogą. Mimo iż prowadzenie pojazdu nie jest uważane za czynność wymagającą dużego wysiłku, wykazano, że wiele wypadków drogowych można by uniknąć, gdyby kierowca poświecił więcej uwagi krytycznym wydarzeniom poprzedzającym wypadek drogowy. Podczas jazdy wiele bodźców (wzrokowych lub słuchowych) rozprasza kierowcę. Czasami musi on skoncentrować swoją uwagę na jednym wybranym zdarzeniu, innym razem powinien jednocześnie śledzić kilka zdarzeń na drodze. Gdy do kierowcy dopływa zbyt wiele informacji musi on podejmować decyzję, na których informacjach skupi swoją uwagę, a które zignoruje. Na podstawie wybranych informacji kierowca musi następnie podjąć decyzję i wykonać manewr, który jego zdaniem będzie najlepszy w danej sytuacji.

Uwaga a prowadzenie

Wielkość zasobów związanych z uwagą kierującego w dużej mierze uzależniona jest od trudności zadania. Podczas bardzo szybkiej jazdy autostradą, kierujący wykorzystuje wszystkie swoje zasoby uwagi na kontrolowanie pojazdu i niewielki obszar drogi bezpośrednio przed pojazdem. Wolniejsza jazda "uwalnia" część zasobów związanych z uwagą, dzięki czemu kierujący jest w stanie sprawować kontrolę nad większą częścią otoczenia, czy też nad dodatkowymi czynnościami. Ten przykład ilustruje, jak bardzo uwaga kierowcy jest ograniczona i w jakim stopniu jej pojemność uzależniona jest od zewnętrznych czynników.

Prowadzenie samochodu a uwaga

Możliwości uwagi kierowcy zależne są od zadania. Stąd jadąc szybko kierowca koncentruje swoją uwagę na samym prowadzeniu samochodu, natomiast prowadząc pojazd wolniej po tej samej drodze jest w stanie część swojej uwagi poświęcić temu, co dzieje się w jego otoczeniu i wykonać kilka różnych zadań jednocześnie. Ten przykład pokazuje ograniczenia uwagi kierowcy, a także wpływ, jaki na uwagę kierowcy może wywierać otoczenie.

Oddziaływanie: kierowca - środowisko zewnętrzne

Oprócz umiejętności kontrolowania zasobów związanych z uwagą, kierujący powinien posiadać dobrze rozwiniętą zdolność kodowania wzrokowego i percepcji. Jest on zmuszony do przetwarzania ogromnej ilości informacji i bodźców znajdujących się w zasięgu jego pola widzenia. Percepcja nie jest jedynie biernym odbiorem wrażeń ze środowiska zewnętrznego ale stanowi swego rodzaju oddziaływanie: z jednej strony- doświadczeń zawartych w pamięci, osobistych postaw czy wreszcie stałych lub chwilowych potrzeb odbiorcy, a, z drugiej strony- bodźców zewnętrznych. Percepcja wrażeń zazwyczaj jest trafna, jednak w pewnych okolicznościach, np. pod wpływem stresu, czy w specyficznych warunkach społecznych, nasze sądy mogą ulec zniekształceniu.

Współdziałanie ze środowiskiem

Oprócz odpowiednich umiejętności koncentracji uwagi kierowca powinien także posiadać umiejętność wzrokowego przeszukiwania otoczenia. Większość informacji znajduje się w polu widzenia kierowcy, kierowca musi je zauważyć i w oparciu o nie dokonać oceny sytuacji. Gdy zauważona informacja dociera poprzez zmysły do mózgu kierowcy, jest ona integrowana z już istniejącymi w umyśle oczekiwaniami i wiedzą o danym obiekcie. Tak więc kierowca nie jest biernym odbiorcą napływających informacji, ale raczej powinien być traktowany jako osoba inicjująca całe zdarzenie. Osobowość kierowcy, jego przekonania, preferencje i potrzeby wpływają na charakter jego relacji z otoczeniem. Można przyjąć, że nasze spostrzeganie zwykle jest dokładne, ale w pewnych warunkach (np. w niektórych sytuacjach społecznych czy stresowych) może ulec zniekształceniu.

Podejmowanie decyzji pod wpływem stresu

Kolejnymi istotnymi cechami kierującego są: umiejętność dokonania trafnej oceny dotyczącej prędkości i odległości oraz szybkość reakcji. Percepcja bodźców oraz adekwatna reakcja na nie wymagają czasu. Krytyczna sytuacja wymaga od kierującego odpowiedniej reakcji w jak najkrótszym czasie. Im bardziej niespodziewana jest sytuacja, a także im mniej doświadczony kierowca, tym więcej czasu zajmuje mu ocena sytuacji oraz podjęcie właściwej decyzji o reakcji. Umiejętność ta może zostać wyćwiczona za pomocą odpowiedniego treningu oraz informacji zwrotnych. Wykazano, iż doświadczenie lub trening w zakresie reakcji na bodźce ułatwia podejmowanie adekwatnych decyzji co do reakcji na nie.

Oceny w trudnych sytuacjach

Umiejętność trafnej oceny prędkości, odległości i czasu to kolejne ważne zadania realizowane podczas jazdy samochodem. Zwrócenie uwagi na bodziec, podjęcie decyzji i reakcja na niego to wszystko angażuje mózg kierowcy i wymaga czasu. W sytuacjach zagrożenia decydujące znaczenie ma podjęcie prawidłowej decyzji w krótkim okresie czasu. Im bardziej niecodzienna jest sytuacja i im mniej doświadczony jest kierowca, tym więcej czasu zabiera mu przeanalizowanie informacji i podjęcie decyzji. Dzięki odpowiedniemu treningowi umiejętności te można doskonalić. Wykazano, że doświadczenie lub trening, jakie dana osoba miała w reagowaniu na bodźce, wpływa na trudności doświadczane przez tą osobę przy podejmowaniu decyzji.

Wypadków drogowych można uniknąć, ale pod warunkiem, że możliwości kierowcy przekraczać będą wymagania środowiska i że będzie on w stanie przetworzyć informacje napływające ze środowiska i adekwatnie na nie zareagować.

Based on: Shinar, D. (1978). (Indiana University, USA/Ben Gurion University, Israel) Psychology on The Road - The Human Factor in Traffic Safety. Canada: Wiley & Sons, Inc.

Wpływ przetwarzania wskazówek dotyczących głębi i odległości na jakość jazdy.

Informacje wizualne

Aby człowiek mógł dostrzegać odległość czy głębię, jego system wzrokowy zaopatrzony jest w swego rodzaju wskazówki, będące częściowo elementem wyposażenia umysłowego człowieka, a po części pochodzące ze środowiska zewnętrznego. Jednakże w niektórych sytuacjach trafna percepcja odległości czy głębi jest utrudniona, a reakcja nie zawsze adekwatna.

Wpływ przetwarzania wskazówek dotyczących głębi i odległości na jakość jazdy.

Informacje wzrokowe

Aby kierowca mógł ocenić odległość musi podczas patrzenia posługiwać się pewnymi wskazówkami, które ułatwiają mu spostrzeganie odległości i głębi. Wskazówki te częściowo pochodzą z otoczenia, a częściowo są właściwością ludzkiego wzroku. Istnieją jednak takie sytuacje, w których pojawią się wątpliwości, czy kierowca jest w stanie prawidłowo ocenić odległość i głębię i zareagować na nie.

Reakcja na przeszkody drogowe

Stwierdzono dużą liczbę wypadków drogowych, których bezpośrednią przyczyną była nieadekwatna reakcja kierującego na przeszkody na drodze. Napotykając przeszkodę, powinien on być w stanie trafnie ocenić odległość dzielącą go od obiektu i odpowiednio wcześnie nań zareagować.

Reakcja na utrudnienia

W wielu wypadkach drogowych pojawia się problem nieprawidłowej reakcji kierowcy na obiekt znajdujący się na drodze. Podczas jazdy pojazdem kierowca wielokrotnie napotyka różne przeszkody na drodze. Kiedy kierowca zbliża się do takiego obiektu musi go rozpoznać, ocenić, jak daleko jest od niego, a następnie zareagować na tyle wcześnie, aby uniknąć zderzenia z tym obiektem. Są to najważniejsze składniki prowadzenia pojazdu: umiejętność przewidywania zdarzeń, do których może dojść w najbliższym czasie oraz gotowość do reakcji w możliwie najlepszy sposób.

Przewidywanie zdarzeń

Kierujący musi trafnie ocenić, jaka dzieli go odległość od przeszkody czy ewentualnej kolizji, aby móc odpowiednio zareagować. Adekwatne określenie momentu, w którym kierujący dotrze do przeszkody, a także zdolność do odpowiedniej w danej sytuacji reakcji, jest uważana za jedną z podstawowych umiejętności, jakie kierujący powinien posiadać. Zdolność taka jest niezbędna nie tylko w przypadku napotkania przez kierującego przedmiotów znajdujących się na drodze, czy też stojących lub bardzo wolno poruszających się pojazdów. Jest także potrzebna w przypadku takich manewrów, jak wyprzedzanie czy przejeżdżanie przez drogę, podczas których kierujący musi ocenić, czy znajduje się w wystarczającej odległości od innych pojazdów, aby wykonać manewr.

Przewidywanie zdarzeń

Kierowca musi ocenić, jak blisko jest miejsca kolizji, aby w odpowiednim czasie skręcić kierownicą. Ocena czasu, jaki pozostał kierowcy zanim dotrze do przeszkody oraz umiejętność dostosowania zachowania do tych warunków to podstawowe umiejętności zapewniające kontrolę nad pojazdem. Czasami konieczność przeprowadzenia takich ocen wywołuje pojawienie się nieruchomego obiektu na poboczu drogi. Do wielu wypadków drogowych dochodzi w sytuacjach, gdy pojazdy albo stoją albo poruszają się bardzo wolno i przez to utrudniają ruch. Z tym problemem kierowca ma do czynienia nie tylko wtedy, gdy przeszkoda pojawia się na jego drodze, ale także podczas wyprzedzania czy mijania, w sytuacjach, podczas których kierowca musi ocenić, czy ma wystarczająco dużo czasu, aby wykonać manewr w sposób bezpieczny.

Czynniki wpływające na przewidywanie zdarzeń

Wykazano istnienie dwóch głównych czynników mających wpływ na oszacowanie odległości od przeszkody lub ewentualnej kolizji: charakter otoczenia oraz prędkość jazdy.

Otoczenie

W środowisku ubogim w szczegóły kierowcy mają tendencję do przeceniania swojej odległości od przeszkody, co może powodować opóźnienie reakcji. W środowisku bogatym w szczegóły kierujący oceniają odległość od przeszkody jako mniejszą, niż jest w rzeczywistości, co wpływa na wcześniejszą reakcję.

Co może pomóc przy przewidywaniu zdarzeń ?

Naukowcy wykazali, że na (umysłową) ocenę ewentualnej kolizji wpływają dwa czynniki. Po pierwsze otoczenie, w jakim kierowca prowadzi samochód. Kiedy środowisko drogowe jest ubogie w szczegóły, czas jaki pozostał do kolizji jest oceniany jako dłuższy. Miejsce kolizji wydaje się kierowcy bardziej odległe niż w rzeczywistości i stąd prawdopodobnie kierowca zacznie reagować później na przeszkodę niż by należało. Druga sytuacja występuje wówczas, gdy środowisko drogowe jest bogate w szczegóły. W takiej sytuacji kierowca uważa, że do kolizji dojdzie szybciej i zaczyna reagować wcześniej.

Prędkość

Duża prędkość wiąże się z tendencją kierującego do przeceniania odległości dzielącej go od przeszkody lub potencjalnej kolizji. Efekt ten jest szczególnie wyraźny w środowisku ubogim w szczegóły. W takich okolicznościach decyzja o hamowaniu zostanie z dużym prawdopodobieństwem podjęta zbyt późno. Głównie dlatego, iż przy dużej prędkości oraz w środowisku ubogim w szczegóły, mózg nie otrzymuje z otoczenia wskazówek potrzebnych do oceny odległości lub nie ma wystarczająco dużo czasu na ich przetworzenie. Występują indywidualne różnice w umiejętności oceny odległości, czy też czasu dzielącego od przeszkody, widoczne również w stylu kierowania i zachowania na drodze.

Prędkość jazdy jako wskaźnik przewidywania

Innym czynnikiem jest prędkość jazdy. Ogólnie można powiedzieć, że szybka jazda pojazdem sprawia, że kierowca ocenia miejsce kolizję jako odleglejsze. Wpływ prędkości jest widoczny zwłaszcza wtedy, gdy środowisko drogowe jest ubogie w szczegóły. W ubogim środowisku drogowym i przy wysokiej prędkości jazdy kierowca decyduje się na hamowanie później niż jest to konieczne. W takiej sytuacji zaburzona jest zwłaszcza ocena czasu, jaki pozostał na reakcję. Związane jest to z szybkością, z jaką ludzki mózg przetwarza napływające informacje. Przy dużych prędkościach jazdy i ubogim środowisku drogowym mózg nie otrzymuje wystarczająco silnych wskazówek albo ma zbyt mało czasu, aby przetworzyć je w sposób poprawny. Ludzie różnią się między sobą, gdy chodzi o dokładność oceny odległości, głębi i czasu pozostającego do kolizji i te różnice znajdują swoje odbicie w sposobie prowadzenia samochodu.

Based on: Cavallo V., Mestre D., Berthelon C. (1997). Time to collision judgments: Visual and spatio - temporal factors. In Rothengatter, T & Vaya, E.C. (Eds), Traffic and Transport Psychology (pp.97 - 111). U.K: Pergamon.

Przyczyny błędnych zachowań na drodze

Zachowanie a motywacja

Podczas analizy wypadków drogowych ograniczenie się jedynie do opisu zachowań kierującego, np. błędów popełnionych podczas wypadku, jest niewystarczające. Należy odpowiedzieć również na pytania dotyczące motywacji kierującego do działania. Innymi słowy, ważne jest nie tylko zachowanie kierującego jako takie, ale również jego motywacja do danego działania.

Co sprawia, że ludzie zachowują się w sposób nieprawidłowy podczas jazdy samochodem ?

Działanie a zamiar

Analizując wypadki drogowe nie można jedynie ograniczać się do opisu zachowania kierowcy np. błędów, jakie popełnił podczas wypadku. Należy także zadać sobie następujące pytanie: Dlaczego kierowca zareagował w sposób, który doprowadził do wypadku drogowego ? Jaka była motywacja takiego zachowania ? Innymi słowy należy przyjrzeć się nie tylko temu, co kierowca zrobił, ale także motywom, które sprawiły, że zachował się w taki sposób.

Zachowania prowadzące do wypadku

Analiza relacji uczestników wypadków drogowych, odnoszących się do ich stanów emocjonalnych oraz okoliczności wypadków, pozwala wyróżnić cztery kategorie stanów, mogących stanowić przyczynę wypadków:

1. Osłabienie uwagi: Doświadczony kierowca podczas prowadzenia jest w stanie skupić2. uwagę i kontrolować3. wiele bodźców. Zdarza się jednak, że uwaga kierującego skierowana zostaje na bodźce nie związane z drogą, osłabiając tym samym jego koncentrację. W takiej sytuacji kierujący może nie dostrzec potencjalnego zagrożenia.

2. Nieostrożność i bezrefleksyjność Kierujący nabierają niepoprawnych nawyków , zarówno w wyniku własnych doświadczeń, jak i obserwacji innych kierujacych.

3. Senność wywołana niedoborem snu, przepracowaniem czy niedostosowaniem pory prowadzenia do biologicznego zegara kierowcy.

4. Podejmowanie ryzyka, zachowania rywalizacyjne i agresywne. Takie świadome zachowania powodowane są najczęściej silnymi emocjami odczuwanymi jako pozytywne (ekscytacja) lub jako negatywne (irytacja). Stanowią formę ekspresji wewnętrznych stanów kierowcy. Skłonność do takiego reagowania jest w dużej mierze uwarunkowana osobowościowo.

Cztery zachowania, które zwiększają prawdopodobieństwo wypadku

Zachowania ludzi uczestniczących w wypadkach drogowych mogą być podzielone na kilka grup przyczyn zwiększających prawdopodobieństwo uwikłania się w wypadek drogowy. Przyczyny te bada się prosząc kierowców po wypadkach drogowych o opis sytuacji, w której doszło do wypadku drogowego oraz o zrelacjonowanie myśli i emocji poprzedzających to zdarzenie. Wyróżniono cztery kategorie zachowań, które występowały podczas wypadków drogowych:

1. Odwrócenie uwagi - Doświadczeni kierowcy są w stanie kierować swoją uwagę na różne zdarzenia, bowiem prowadzą pojazd w sposób automatyczny. Gdy jednak kierowca silnie koncentruje się na bodźcach, które odwracają jego uwagę od tego, co dzieje się na drodze, wówczas może nie zauważyć zbliżającego się niebezpieczeństwa

2. Nieostrożność i błędne spostrzeganie. Kierowcy uczą się nieprawidłowych zachowań za kierownicą albo w sposób bezpośredni na podstawie własnych doświadczeń albo w sposób pośredni obserwują zachowania innych.

3. Senność - stan, w którym kierowca zaczyna zasypiać z powodu wcześniejszego braku snu, przepracowania lub pracy w godzinach, w których zgodnie z rytmem okołodobowym zwykle śpi.

4. Zachowania ryzykowne, rywalizacyjne i agresywne. Te świadome zachowania zwykle uwarunkowane są silnymi emocjami. Emocje mogą mieć charakter pozytywny (podniecenie) lub negatywny (drażliwość, skłonność do irytacji). Takie zachowania ujawniają się albo w różnych stylach jazdy albo w innych zachowaniach ujawnianych przez kierowców. W obu wypadkach zachowania te odzwierciedlają cechy osobowości

Wysoki poziom oddziaływań ze strony zewnętrznych bodźców może prowadzić do licznych błędów w kierowaniu. Koncentracja na tych bodźcach wpływa na osłabienie uwagi kierującego. Z drugiej strony, zbytnie skupienie uwagi na kierowaniu może wiązać się ze wzrostem ryzykownych zachowań. Zrozumienie wewnętrznych stanów kierowcy, zasobów jego uwagi, przetwarzania płynących z zewnątrz informacji oraz sposobu kierowania jest wiodącym problemem przy opracowaniu metod mających na celu ograniczenie wypadków drogowych.

Między uwagą a podejmowaniem ryzyka

Wysoki poziom stymulacji może doprowadzić do różnych błędów podczas jazdy. Kiedy kierowca skoncentrowany jest na zakłóceniach, jego uwaga może być zaburzona. Z drugiej strony, gdy kierowca koncentruje się na prowadzeniu pojazdu, mogą pojawić się zachowania ryzykowne. Prawidłowe rozumienie wewnętrznych stanów kierowcy, możliwości uwagi, procesów umysłowych i wzorów jazdy jest podstawą przy tworzeniu rozwiązań ograniczających liczbę wypadków drogowych.

Based on: Reid, M.J. (1995). Dysfunctional driving behaviours: a cognitive approach to road safety research. In Hartly L. (Ed), Fatigue and Driving - Driver Impairment, Driver Fatigue and Driving Simulation (pp.233 - 249). Western Australia: Taylor & Francis.

Różnice indywidualne w przetwarzaniu informacji

Wiedza o kierowaniu

Według standardowych kursów na prawo jazdy, wiedza na temat zasad ruchu drogowego oraz podstawowe umiejętności w kierowaniu pojazdem są wystarczającymi przesłankami świadczącymi o gotowości kandydata do otrzymania prawa jazdy. Podczas egzaminów na prawo jazdy nie uwzględnia się wielu umiejętności związanych ze sferą psychiki, jak choćby: szybkość percepcji, trafne podejmowanie decyzji i zachowanie względem tych decyzji etc. Jeszcze niedawno uważano, że ludzie mają (lub nie) wrodzone umiejętności prowadzenia pojazdów, jednak jak dotąd nie udało się potwierdzić tego sądu. Można natomiast przewidywać, jakie procesy psychiczne stanowią główne podłoże wypadków drogowych. Na próbie doświadczonych kierowców, mężczyzn i kobiet w różnym wieku, dokonano analizy procesów przetwarzania informacji, z naciskiem na podzielność uwagi.

Różnice indywidualne w przetwarzaniu informacji jako wskaźniki przyszłych wypadków drogowych

Wiedza a sposób jazdy

U podłoża znaczenia przypisywanego próbom doskonalenia umiejętności do przewidywania wypadków leży przekonanie, że uda się w ten sposób ustalić tych kierowców, którzy potrzebować będą dodatkowego szkolenia i w ten sposób ograniczyć liczbę wypadków drogowych. W przeszłości posiadanie odpowiedniej wiedzy traktowane było jako podstawowy warunek otrzymania prawa jazdy. Podczas obowiązkowych egzaminów sprawdzano poziom wiedzy kierowcy, nie interesowano się natomiast jego umiejętnościami np. spostrzegania prędkości, podejmowania decyzji czy działania zgodnie z podjętymi decyzjami. Zakładano także, że niektórzy ludzie rodzą się ze skłonnością do wikłania się w wypadki drogowe, choć w rzeczywistości nigdy takiej cechy nie odkryto. Z drugiej strony udało się opisać procesy psychologiczne wiążące się z uczestnictwem ludzi w wypadkach drogowych. Tą koncepcję sprawdzono na grupach doświadczonych kierowców, mężczyzn i kobiet w różnym wieku, badając przede wszystkim ich umiejętności przetwarzania informacji w naciskiem na problem podzielności uwagi.

Podzielność uwagi a wypadki drogowe

Istnieje zależność między błędami kierującego, odnoszącymi się do umiejętności przenoszenia uwagi z jednej czynności na inną , a jego uczestnictwem w wypadkach drogowych.

Podzielność uwagi a wypadki drogowe

Wyniki badań skorelowano z liczbą wypadków drogowych, w które ostatnio uczestniczyły osoby badane. Okazało się, że istnieje bezpośredni związek między błędami kierowcy w koncentracji uwagi (umiejętność przechodzenia od jednego do drugiego zdania bez większego wysiłku i straty jakości działania) a jego uczestnictwem w wypadku drogowym.

Ćwiczenie uwagi

Uważa się, że odpowiedni trening uwagi, początkowo w sztucznych, a następnie w naturalnych warunkach, przynosi stopniowy wzrost możliwości w tej sferze psychiki kierującego. Chodzi w tym przypadku o taki trening umiejętności koncentrowania i dzielenia uwagi , by wynikające z nich reakcje kierującego stopniowo stawały się coraz łatwiej osiągalne i coraz bardziej zautomatyzowane.

Ćwiczenie uwagi

Naukowcy twierdzą, że prawidłowe ćwiczenie uwagi, a także innych umiejętności kierowcy, najpierw w warunkach sztucznych, a potem w rzeczywistych warunkach drogowych, może przyczynić się do stopniowej poprawy tych umiejętności. Chodzi o to, aby operacje umysłowe wymagające wysiłku od kierowcy, stopniowo stawały coraz łatwiejsze i niezawodne. Kierowcy po zakończeniu takiego szkolenia będą posługiwać się uwagą w sposób bardziej zautomatyzowany i wydajniejszy

Based on: Avolio, B.J. (State University of New York), Galen Kroeck, K. (Florida International University), & Panek P.E. (Eastern Illinois University) (1985). Individual differences in information - processing ability as a predictor of motor vehicle accidents. Human Factors. Vol. 27(5), pp. 577 - 587

Różnice indywidualne w zakresie umiejętności kierowania pojazdem

Różnice między kierującymi

Już pod koniec lat 60-ych i 70-ych badano skuteczność praktycznych lekcji jazdy oraz testów z zakresu wiedzy o ruchu drogowym. Wyniki nie wykazały znaczącej zależności pomiędzy powyższymi czynnikami a prawdopodobieństwem udziału kierującego w wypadku drogowym. Dalsze badania wykazały, iż indywidualne procesy przetwarzania informacji mogą być wiarygodnym wskaźnikiem prawdopodobieństwa uczestniczenia danej osoby w wypadku drogowym.

Dlaczego ludzie różnią się między sobą jeżeli chodzi o umiejętności prowadzenia pojazdu ?

Różnice między kierującymi

Pod koniec lat 60-ych i 70-ych zbadano skuteczność szkolenia i egzaminowania kierowców ubiegających się o prawo jazdy. Wyniki nie wykazały wyraźnej zależności między tymi czynnikami a prawdopodobieństwem udziału kierującego w wypadku drogowym. Poszukując lepszych wskaźników przyszłego uczestnictwa w wypadku drogowym na początku lat siedemdziesiątych rozpoczęto nowe badania, przyjmując tym razem, że przetwarzanie informacji jest tą zdolnością, która różnicuje ludzi. Oprócz wielu innych, zdolność ta obejmuje także procesy podejmowania decyzji i dzielenia uwagi między różne zadania. Przyjęto, że procesy przetwarzania informacji mogą stać się rzetelnym wskaźnikiem przyszłego uczestnictwa w wypadkach drogowych z uwagi na ich szerokie zastosowanie podczas prowadzenia samochodu.

Trzy główne różnice

Zbadano trzy główne wskaźniki prawdopodobieństwa zaistnienia wypadku drogowego:

1. postrzeganie

2. podzielność uwagi

3. czas reakcji

Podczas kierowania pojazdem, kiedy wzrasta ilość informacji potrzebnych do podjęcia decyzji, zdolność ich przetworzenia wyraża się skutecznością podejmowanych decyzji. Występują indywidualne różnice w możliwościach przetwarzania informacji i właśnie te możliwości można wiązać z wypadkami drogowymi. Po trafnym zdiagnozowaniu tych niedociągnięć, proces przetwarzania informacji polepszyć np. indywidualizując lekcje nauki jazdy i ćwicząc wykazane braki.

Trzy główne różnice

Sprawdzono trzy główne zdolności, które mogłyby stać się wskaźnikami przyszłego uczestnictwa w wypadkach drogowych: zdolność do wyodrębniania istotnych informacji ze złożonego tła (styl percepcyjny), zdolność do dzielenia uwagi pomiędzy różne zdania i czas reakcji podczas wykonywania złożonych zadań.

Czas reakcji podczas wykonywania złożonych zadań, a także podjęte decyzje sugerują istnienie percepcyjnych i motorycznych składników. Podczas złożonych zadań takich jak np. prowadzenie samochodu, kiedy wzrasta liczba informacji, na które trzeba zareagować zdolność do dostrzegania informacji i wyboru najlepszej reakcji określa skuteczność procesu podejmowania decyzji kierowcy.

Między ludźmi istnieją różnice indywidualne jeżeli chodzi o zdolność do przetwarzania informacji i ta zdolność związana jest z wypadkami drogowymi. Zdolność do przetwarzania informacji można poprawić, proponuje się zatem, po przeprowadzeniu odpowiedniej diagnozy, uczestnictwo w dodatkowych kursach nauki jazdy i ćwiczeniach.

Based on: Mihal, W.L. (Rochester Institute of Technology), Barrett, G.V. (University of Akron) (1976). Individual differences in perceptual information processing and their relation to automobile accident involvement. Journal of Applied Psychology, Vol. 61(2), pp. 223 - 229.

Zależność między prowadzeniem samochodu a umiejętnością posługiwania się komputerem

Co zostało zrobione w przeszłości?

Dawniej przeprowadzano liczne testy dotyczące podzielności uwagi, które miały na celu przewidywanie umiejętności kierowania pojazdem na podstawie ćwiczeń badających słuch. Jednak kierowanie pojazdem bazuje przede wszystkim na przetwarzaniu informacji wzrokowych i dlatego wszystkie testy mierzące umiejętności percepcji kierowcy muszą kłaść duży nacisk na przetwarzanie przez niego tych właśnie informacji.

W jaki sposób ćwiczenia na komputerze wiążą się z prowadzeniem samochodu ?

Co zostało zrobione w przeszłości?

W przeszłości wiele testów badających podzielność uwagi i wykorzystywanych w badaniach umiejętności do prowadzenia pojazdu oparta była na badaniu reakcji na bodźce słuchowe. Tymczasem prowadzenie pojazdu opiera się przede wszystkim na przetwarzaniu informacji wzrokowych. Z tego powodu każdy test mierzący poznawcze zdolności prowadzenie musi kłaść nacisk na informacje wzrokowe.

Komputery a mierzenie tych zdolności kierowania pojazdem

Spośród różnych przesłanek, umiejętność przetwarzania informacji jest tą, która najlepiej tłumaczy potencjalna wypadkowość kierujących. Spróbowano przetestować tę umiejętność podczas ćwiczeń przy komputerze. Dzięki temu, że pomiarów dokonano w sposób prosty, a równocześnie z dokładnością i szybkością, ukazano wyraźny związek między umiejętnościami kierujących a kierowaniem pojazdem. Można przyjąć, że badanie komputerowe jest najwygodniejszą a zarazem dokładną formą badania umiejętności przetwarzania informacji.

Komputery a pomiar zdolności kierowania pojazdem

Poszukując różnych wskaźników przyszłych zdolności do prowadzenia pojazdu wykazano, że zdolności związane z przetwarzaniem informacji są najlepszymi wskaźnikami przyszłego uczestnictwa w wypadkach drogowych. Z uwagi na rozwój komputerów podjęto próbę wykorzystania tych urządzeń przy badania tych zdolności. Dokładność komputerów, szybkości ich pracy oraz łatwości użycia umożliwiła postęp w mierzeniu związku miedzy zdolnościami umysłowymi a zadaniami wykonywanymi podczas jazdy samochodem. Odpowiedzi użytkownika są zapisywane w sposób jednoznaczny i systematyczny, łatwiejsze stało się też określanie różnic w działaniu różnych osób. Inne urządzenia pomiarowe w porównaniu z komputerami są nieporęczne, mają ograniczone możliwości i są mało dokładne.

(...)

Co do tej pory ustalono ?

W badaniach prowadzonych w laboratoriach wykazano związek między wykonanie zadań komputerowych a uwikłaniem w wypadek drogowy. Ten związek może być traktowany jako dowód na to, że percepcyjne i umysłowe zdolności ujawniają się w prowadzeniu pojazdu. Co więcej dowodzi to, że komputer jest skutecznym narzędziem pośredniczącym między umysłowym światem kierowcy a jego rzeczywistym działaniem za kierownicą.

Based on: Arthur, W., Stronger, M.H., Williamson J. (Texas A&M University) (1994). Validation of a visual attention test as a predictor of driving accident involvement. Journal of Occupational and Organizational Psychology, Vol. 67, pp. 173 - 182.

Czy młodzi kierowcy faktycznie narażeni są na większe ryzyko wypadku?

Młodzi kierowcy a liczba wypadków

Problem uczestniczenia w wypadkach drogowych jest wypadkową dwóch głównych czynników: wieku kierowców i ich braku doświadczenia. W każdym z tych czynników różnice dotyczą: umiejętności kierowania pojazdem i stylu jazdy. Umiejętność kierowania pojazdem, m.in. szybkość reakcji na niebezpieczeństwo, polepszają sie w miarę upływu czasu. Badania tego zjawiska wykazały, że młodzi kierowcy mają dłuższy czas reakcji na niebezpieczeństwo.

Czy młodzi kierowcy rzeczywiście narażeni są na większe niebezpieczeństwo ?

Młodzi kierowcy i wskaźnik wypadków

Czy młodzi kierowcy różnią się od kierowców starszych wiekiem ? Wykazano, że w wielu krajach świata młodzi kierowcy uczestniczą w wypadkach drogowych częściej niż by to wynikało z ich procentowego udziału w populacji kierowców. Zwyczajowo przyjmuje się, że sytuacja ta jest efektem działania dwóch czynników: wieku kierowcy oraz braku doświadczenia.

Rozróżnienie między tymi dwoma czynnikami pozwala wprowadzić dwa pojęcia: umiejętności prowadzenia pojazdu i styl prowadzenia pojazdu (zachowania ujawniane podczas jazdy samochodem). Umiejętności prowadzenia pojazdu takie jak czas reakcji na zagrożenie ulegają poprawie wraz ze wzrostem praktyki. Badania z tego zakresu ujawniły, że młodzi kierowcy w porównaniu do starszych mają dłuższy czas reakcji.

Styl jazdy

Styl jazdy to nawyki prowadzenia samochodu, które rozwięły się u danego kierującego w miare upływu czasu. Chodzi np. o takie, jak: przejeżdzanie na skrzyzowaniu na żółtym świetle, ryzykowne wyprzedzanie, itp. Wsród młodych kierowców panuje tendencja do ryzykownego stylu jazdy, jak np. prowadzenie z duża prędkością, czy niezachowanie odpowiedniej odległości od innych pojazdów.

Styl jazdy

Styl jazdy to charakterystyczny, nawykowy sposób prowadzenia samochodu (np. przejeżdżanie skrzyżowań "na żółtym świetle", wyprzedzanie itp.), który rozwija się u każdego kierowcy wraz z upływem czasu. Wykazano, że młodzi kierowcy mają skłonność do przyjmowania ryzykownego stylu jazdy (szybka jazda i błędy w utrzymaniu odpowiedniego odstępu od innego pojazdu).

Typy młodych kierowców

Należy pamiętać, że chociaż młodzi ludzie tworzą grupe ryzyka, to jednak nie jest to grupa jednorodna. Nie wszyscy młodzi kierowcy prowadzą pojazd w ten sam sposób i jesli chodzi o styl jazdy, to można podzielić ich na podgrupy. Wyróżniono pięć takich podgrup, w zależności od ich zachowania na drodze, ogólnych przesłanek osobowościowych oraz stopnia wykazywanej wrogości i agresji. Członkowie każdej z tych grup reagują odmiennie na nagłe zdarzenia i niebezpieczeństwa na drodze, a także w różnym stopniu potrafią dzielić uwagę między różne zadania. Jednym słowem młodych kierowców sytuuje się na linii ciągłej, przy czym na jej skraju plasują się Ci, których zachowania najbardziej odbiegają od normy. Dokonując analizy grupy młodych kierowców i przeprowadzajęc ich charakterystykę wyróżniono grupy, które charakteryzują się agresywnym stylem jazdy, prowadzeniem samochodu jako sposobem na rozładowanie stresu, poszukiwaniem sensacji. Ci młodzi ludzie wykazali dużą doze agresji i nerwowości nie tylko podczas prowadzenia samochodu, ale i w innych sytuacjach.

Typy młodych kierowców

Mimo, iż młodzi kierowcy zaliczani są do grup "wysokiego ryzyka", to należy pamiętać, że nie jest to grupa jednorodna. Nie wszyscy młodzi kierowcy prowadzą pojazd w taki sam ryzykowny sposób i jeżeli chodzi o styl jazdy, to można ich podzielić na podgrupy.

Wyróżniono pięć takich podgrup, które różnią się między sobą sposobem ujawniania zachowań i postaw wobec prowadzenia pojazdu, ogólnymi cechami osobowości oraz poziomem wrogości i agresywności. Członkowie każdej z tych grup reagują odmiennie na nagłe zdarzenia i niebezpieczeństwa na drodze, a także w różnym stopniu potrafią dzielić swoją uwagę między zadania pojawiające się w tym samym czasie. Gdyby uwzględniając te charakterystyki młodych kierowców umieścić na continuum od najniższego do najwyższego, to grupy umieszczone na końcu "Wysoki" obejmowałyby kierowców, których zachowanie najbardziej odbiega od normy, a grupy na końcu "Niski" - najmniej. Dzięki dokładnej analizie młodych kierowców i ich charakterystyk wyróżniono dwie takie grupy, które cechowały się wysokim poziomem agresywności podczas jazdy, skłonnością do ścigania się, traktowaniem jazdy samochodem jako sposobu rozładowania stresów, poszukiwania wrażeń, agresywności i wrogości. Te grupy młodych ludzie charakteryzują się wysokim poziomem agresji i nerwowości nie tylko podczas jazdy samochodem, ale także w innych sytuacjach życiowych.

Promowanie bezpieczeństwa

Program komputerowy, składający się z ćwiczeń dla młodych, niedoświadczonych kierowców może okazać się pomocny w tym wypadku. Pod koniec lat 90-ych zrobiono próbę ułożenia specjalnego programu składającego się z zadań dla tej grupy kierujących. Okazał się użyteczny w ćwiczeniu unikania niepotrzebnego ryzyka. Doświadczenia z tym programem pozwoliły udoskonalić metody komputerowego trenowania innych umiejętności związanych z kierowaniem pojazdem.

Promocja bezpieczeństwa

Skomputeryzowany program szkoleniowy, przeznaczony dla młodych i niedoświadczonych kierowców może przyczynić się do ograniczenia liczby wypadków drogowych w tych grupach. Pod koniec lat 90-ych podjęto próbę opracowania specjalnego programu dla młodych i niedoświadczonych kierowców. Program ten okazał się skuteczny przy doskonaleniu umiejętności oceniania zagrożeń. Nic więc nie stoi na przeszkodzie, aby przygotować programy treningowe dla innych zdolności, czy to poznawczych czy osobowościowych, umożliwiając użytkownikom osiągnięcie poziomu biegłości.

Based on: Deery, H.A., & Fildes, B.N. (Victoria Australia) (1999). Young novice driver subtypes: relationship to high risk behaviour, traffic accident record, and simulator driving performance. Human Factors. Vol. 41(4), pp. 628 - 643.



dodaj do ulubionychdrukuj dokumentskomentuj

programy szkoleniowe wspomagające naukę jazdy
program wspomagający naukę jazdy